Minnaertgebouw verschiet van kleur

Op de campus van de Universiteit van Utrecht staat alweer sinds 1997 het Minnaertgebouw van architect Willem Jan Neutelings. Oorspronkelijk had het gebouw een oranjerode kleur, maar die veranderde binnen een paar jaar in een soort ‘veeltintig bruin’ en ook de variatie in vervuiling en bealging is enorm. Maar er is volgens gevelanalist Nico Hendriks meer aan de hand.

Het gebouw werd vernoemd naar prof. Minnaert (1893-1970), een wetenschapper in de sterrenkunde en directeur van de Utrechtse Sterrenwacht. In het Minnaertgebouw zijn een practicumruimte, kantoorruimte, onderwijsruimten en een restaurant met 500 zitplaatsen ondergebracht. Het complex heeft of liever gezegd had bijzondere voorzieningen om het gebouw energiezuinig te maken. De meest opvallende was die in de centrale hal, waar regenwater rechtstreeks uit een grote opening in het dak werd opgevangen in een bassin van 10 bij 50 meter. Dit water werd gebruikt om het gebouw te koelen. Althans dat was de gedachte. Het is niet gelukt dit te laten functioneren, daar kom ik nog op terug. De centrale hal is onverwarmd en heeft een open verbinding met de buitenlucht. Er is wel een aantal verwarmde alkoven met zitplaatsen. De gevel is bekleed met spuitbeton waarin golvende rillen zijn aangebracht. Dat ziet er niet uit.

Foto's worden geladen

Zware zwarte rillen overheersen het gevelbeeld van het Minnaertgebouw in Utrecht

Foto's

• 
• 
• 
• 
• 
• 

Spuitbeton

Onorthodox en vernuftig. Dat is het bureau Neutelings Riedijk beslist. Hun gebouwen vallen op door een zeer grote variatie in materiaalgebruik. Voor bijna elk project gebruiken zij ander gevelmateriaal: metaal, hout, beton, glas, baksteen, alles komt voor. Soms op bijna klassieke wijze, zoals bij de eerder door mij beschreven brandweerkazerne in Breda. Maar zij deinzen er ook niet voor terug een materiaal op totaal nieuwe wijze toe te passen en dan ook nog op ongekende schaal. Bij het Minnaertgebouw gebruikte Neutelings spuitbeton voor een ‘gerilde’ gevel van maar liefst 6000 m². Spuitbeton is onder meer bekend van apenrotspartijen en tunnelbekledingen. Een scheurtje meer of minder is daarbij niet zo erg en ook een beetje lekkage en daardoor zoutuitbloei, och, dat geeft niet. Maar bij een gevel ligt dat nu eenmaal anders.

Opbouw

De gevel is dragend en bestaat uit een binnenblad van prefab beton, isolatie, een luchtspouw en een huid van spuitbeton op een roestvast stalen wapening. Aan het spuitbeton is ijzeroxide toegevoegd dat de oorspronkelijk oranjerode kleur veroorzaakte. Zoals gezegd was die kleur maar een kort leven beschoren. Natuurlijk hebben architect, constructeur en aannemer hun uiterste best gedaan om tot een goede oplossing te komen. Ik heb het echter al zo vaak geschreven en gezegd: zonder behoorlijk prototype-onderzoek leidt nooit eerder vertoonde materiaaltoepassing bijna altijd tot schade. Maar ook als er wel uitgebreide experimenten zijn gedaan is het raadzaam de nieuwe constructie eerst op kleine schaal te bouwen. Zesduizend vierkante meter is wel erg groot voor een prototype.

Scheurvorming

Oorspronkelijk was besloten zonder spouw te werken, het beton direct op de hardschuimisolatie te spuiten en niet te dilateren. De gedachte was dat er dan een soort kreukelzone zou ontstaan, waarbij het materiaal op ‘natuurlijke wijze’ zou scheuren en het patroon van de rillen zou volgen. Het is maar goed dat dat niet is doorgegaan. In het algemeen weet bouwmateriaal niet wat de ontwerper eigenlijk wil, waardoor scheuren op de gekste plaatsen zouden kunnen ontstaan. De onvermijdelijke akelig rechte dilatatievoegen werken vrij goed. Dat wil zeggen dat het aantal scheuren beperkt is. Ze zijn er slechts bij relatief grote raamopeningen. Maar bij raamaansluitingen brokkelt het spuitbeton door thermische werking af en heeft de onderliggende afwerking aardig te lijden. Er zal wel niet veel budget zijn voor onderhoud.

Koelende vijver

Op Architectenweb valt te lezen dat de ‘koelconstructie’, de vijver in de centrale hal, het ‘kloppend hart’ vormt van die hal. Het uit het dak komende water stroomde via grote schalen in de vijver, die met zijn vijftig meter bijna de hele lengte van de hal besloeg. Overtollig water werd afgevoerd via een enorme spuitbetonnen – nu zeer groene – spuwer. Helaas klopt het hart niet meer. De vijver is ten onder gegaan aan algvorming en vissen die studenten erin hadden losgelaten. Bovendien was de vloer van het bassin gaan lekken. Als noodoplossing werd het water afgevoerd via pvc-buizen die uit de ramen staken. Reparatie bleek te duur. Dan maar een hal zonder kloppend hart, maar ook zonder koeling. Inmiddels wordt het water permanent afgevoerd via goten en standleidingen. Een voorbeeld van mislukt denken.

Gebouwanalyse prof. ir. Nico Hendriks // Fotografie Lock Images