De opdracht was een heel energiezuinig woongebouw te maken, liefst zelfs energie-nul met een EPC van 0,48 en een CO2-reductie van minimaal 45 procent. Energie-nul was bij het woongebouw Kotmanpark echter niet aan de orde, omdat het dakoppervlak van het gebouw te klein was voor voldoende PV-panelen. Technisch Adviesbureau Crone was vanaf het begin bij de ontwikkeling betrokken. Hans Crone: “Om energiezuinigheid te bereiken kun je of de warmtevraag verminderen of het opwekkingsrendement verbeteren. Allebei doen wordt meestal te duur. Bovendien, als je door een goede bouwkundige situatie nog maar heel weinig energie nodig hebt, verdien je maar heel weinig terug met de aanleg van dure installaties.”
Volgens Crone is het perfect isoleren van woningen dus de beste strategie. Voor kantoren ligt het genuanceerder. Maar een feit blijft dat een goed geïsoleerd gebouw minimaal 50 jaar meegaat, terwijl installaties het hooguit 20 jaar volhouden en bovendien vaak al veel eerder worden ingehaald door nieuwe technieken.
“Een woning heeft een constante temperatuur van tussen de 18 en 22 graden Celsius. Met verwarmen moet je het warmteverlies door de schil en als gevolg van ventilatie en tocht compenseren. Als je een gebouw heel goed isoleert, is het warmteverlies erg klein en heb je nog maar weinig energie nodig. Die kun je dan voor een groot deel halen uit de gratis warmte die de zon genereert, alsmede aanwezige personen, apparatuur, verlichting, etcetera.”
Oriëntatie op zuid
Uitgangspunt bij de ontwikkeling van het appartementengebouw in het Kotmanpark was dus warmtevraagbeperking. Er is met bouwkundige maatregelen maximaal ingezet op het beperken van de energievraag voor zowel de verwarming als de koeling. Dit had mede invloed op de vorm van het gebouw. De eerste stap was de 54 appartementen in een zo compact mogelijk gebouw te combineren om een zo gunstig mogelijke verhouding tussen gebruiksoppervlak en verliesoppervlak te verkrijgen. Dit is overigens ook een maatregel die een gebouw goedkoper maakt. Een volgende stap was het kiezen van de oriëntatie. Die is pal zuid omdat dat de meeste warmtewinst oplevert in de winter, terwijl er in de zomer door de hoge zonnestand minder warmte de woning binnenkomt dan bij een oost- of westgeoriënteerde gevel. De zon is gemakkelijker buiten te houden met een klein overstek. Ook deze maatregel kost geen extra geld. Maar het ging wel ten koste van het eerste ontwerp van de architect die aan een gebogen gebouw dacht. Ook zijn de ramen in de kopgevels minimaal gehouden, hetgeen invloed had op de plattegrond. Om optimaal te profiteren van de zon is de woonkamer aan de zuidgevel gesitueerd; de slaapkamers liggen op het noorden, aan de galerij, en blijven zo het koelst.
Passief-schil
Het gebouw heeft een buitenschil met een Rc-waarde tussen de 7 en 10 m2K/W, optimale kierdichting door dubbele aanslagen van de bewegende delen in de puien en geïsoleerde buitendeuren en drielaagse beglazing in isolerende kozijnen. Daarmee voldoen de appartementen aan de isolatie-eisen van het Duitse passiefhuis. Toch krijgen de woningen niet het bijbehorende keurmerk. De warmtevraag op jaarbasis mag dan namelijk niet boven de 15 kWh per vierkante meter uitkomen. Dat lukt alleen door balansventilatie toe te passen.
De Woonplaats heeft ten behoeve van het wooncomfort echter gekozen voor ventilatie met natuurlijke toevoer via drukgeregelde raamroosters en mechanische afvoer. Behalve dat dat prettiger is voor de bewoners, zou met gebalanceerde ventilatie met warmteterugwinning de woning een groot deel van het jaar te warm worden, waardoor de neiging ontstaat om ramen te openen. Dan is de energie alsnog verdwenen.
Geen aardgas
De warmte uit de ventilatielucht van badkamer, toilet, keuken en woonkamer wordt wel teruggewonnen ten behoeve van warm tapwater. Daarvoor staan er ook zonnecollectoren op het dak. Deze leveren samen met de individuele warmtepompboiler warm tapwater en voorzien het grootste deel van het jaar in de warmtevraag voor de ruimteverwarming. Een elektrisch verwarmingselement in de warmtepompboiler zorgt voor eventuele naverwarming. Gezien de geringe energievraag was het aanbrengen van cv-ketels (met toevoerleidingen, rookafvoer en dergelijke) niet verstandig. Maar er is ook bewust voor gekozen om geen aardgas toe te passen. Elektriciteit kan ook worden opgewekt met zonne-energie, wind of andere duurzame bronnen, waardoor geen fossiele brandstoffen nodig zijn. Dat scheelt in de CO2-uitstoot.
Er is gekozen voor radiatorverwarming omdat vloerverwarming in deze situatie te traag reageert op eventuele verwarmende zonnestralen en het ook dan weer te warm zou worden met open ramen als gevolg. Gekozen is voor gewone radiatoren, die vanwege de lage watertemperatuur uit de warmtepomp (max. 58 °C) wel iets groter zijn dan normaal. Dat verschil is echter gering, doordat de warmtebehoefte heel klein is.
Bewonersbegeleiding
Vanwege de vernieuwende aanpak heeft SenterNovem in het kader van de UKR-tender (Unieke Kansen Regeling) ‘naar energieneutraal wonen’ een subsidie verstrekt. Het project wordt nog een aantal jaren gevolgd in nauwe samenwerking met de bewoners. Alle woningen hebben een interactief touchscreen in de woonkamer dat inzicht geeft in de energielasten en het gebruik van de woning. Een energieconsulent van De Woonplaats begeleidt de bewoners en adviseert als het energieverbruik tegenvalt. AM heeft daarvoor samen met Cauberg-Huygen een interactieve rekenmethode ontwikkeld. De resultaten worden door SenterNovem gebruikt om duurzame toepassingen in het kader van de UKR-tender te optimaliseren.
energie-nul maken, EPC De energiezuinig een heel een opdracht zelfs liefst CO met woongebouw van te 0,48 was een en2wordt -reductie was met procent. energie of Technisch Crone maar Energie-nul vanaf heel energiezuinigheid de als kun bij weinig bereiken van van voldoende nog echter aan dure bij minimaal opwekkingsrendement een Crone: bouwkundige het te Allebei goede gebouw meestal door de Kotmanpark 45 het dakoppervlak de duur. installaties.” verminderen Adviesbureau was niet was warmtevraag omdat hebt, voor te het heel “Om aanleg het te of PV-panelen. verbeteren. woongebouw terug nodig orde, van Bovendien, doen betrokken. ontwikkeling je klein begin het weinig je de je Hans maar situatie verdien
worden al 50 een ligt dus installaties hooguit meegaat, nieuwe eerder strategie. gebouw de vaak ingehaald dat terwijl jaar bovendien Voor van feit volhouden Crone is Volgens het Maar isoleren genuanceerder. minimaal veel en het perfect woningen technieken. geïsoleerd jaar een door blijft beste het goed 20 kantoren
apparatuur, de etcetera.” “Een ventilatie zon nodig. je als tocht graden tussen moet van heeft weinig door verlichting, warmteverlies je genereert, energie en warmteverlies een temperatuur van het woning constante kun je halen schil heb gebouw Die de je Celsius. compenseren. dan het alsmede erg en verwarmen uit heel deel personen, 22 gevolg voor Met nog warmte maar is groot een en klein aanwezige en 18 een de isoleert, de die gratis Als goed
Oriëntatie op zuid
gebogen de zon te voor ramen zonnestand dan het aan aan overstek. zuidgevel te een aan met is oriëntatie. Om volgende de gehouden, maatregel tussen warmtewinst dus Dit bouwkundige van terwijl met is zo is bij een op ingezet die woonkamer galerij, het vorm op als mede Die meeste was deze gebouw appartementen op zo te maakt. een klein het had in verliesoppervlak gevel. het ontwerp de te energievraag combineren compact ging invloed de was Ook kopgevels gebruiksoppervlak ontwikkeling appartementengebouw de stap om de winter, in Een noorden, de verhouding Er dacht. van in warmtevraagbeperking. de ook op een maatregel slaapkamers hetgeen 54 buiten gebouw ten de maatregelen architect koelst. gebouw. optimaal hoge eerste had dat plattegrond. en is van goedkoper Kotmanpark de een van zijn Uitgangspunt gemakkelijker verwarming omdat invloed zuid westgeoriënteerde het blijven van mogelijke bij zomer verkrijgen. overigens de de beperken eerste en koeling. er het is geld. het woning zo profiteren de de De gesitueerd; minimaal houden maximaal van de binnenkomt zon Maar Ook stap de extra gunstig het de de in die De kost pal geen door het liggen oost- een warmte de van de minder oplevert gebouw Dit was wel een in de zowel koste of kiezen mogelijk
Passief-schil
buitenschil heeft Rc-waarde tussen 10 met 7 Het een m gebouw de een en2passiefhuis. en delen meter per het K/W, boven woningen de jaarbasis balansventilatie isolerende buitendeuren in kWh dubbele vierkante 15 uitkomen. van appartementen de geïsoleerde lukt voldoen de namelijk bewegende mag isolatie-eisen van Dat aanslagen het in beglazing de De Duitse aan niet te kierdichting puien de door en op bijbehorende krijgen niet alleen kozijnen. toe passen. de keurmerk. Toch Daarmee optimale dan door drielaagse warmtevraag
de mechanische wooncomfort alsnog Woonplaats van met jaar de een ventilatie De warm gebalanceerde verdwenen. ramen het de de energie prettiger voor behoeve van drukgeregelde te is openen. heeft ten is zou groot worden, met waardoor echter en om met voor ventilatie raamroosters Behalve deel via neiging warmteterugwinning dat toevoer dat bewoners, woning afvoer. ontstaat te het natuurlijke Dan gekozen
aardgas Geen
keuken staan in of in CO Elektriciteit om scheelt toe Daarvoor geen de naverwarming. warm uit ook de fossiele cv-ketels er kan ten Dat van in eventuele toevoerleidingen, deel met warm voorzien het voor warmtevraag Gezien wind van ventilatielucht tapwater. en wel warmtepompboiler geen ruimteverwarming. brandstoffen het elektrisch met worden behoeve aanbrengen er de van bewust de ook De bronnen, voor verwarmingselement dak. verstandig. waardoor het jaar zijn. aardgas zorgt Een woonkamer ook opgewekt geringe op wordt de voor energievraag was Deze badkamer, duurzame en leveren toilet, tapwater zonne-energie, nodig warmte van rookafvoer dergelijke) (met te zonnecollectoren gekozen de het niet en individuele de passen. teruggewonnen Maar grootste andere samen is warmtepompboiler2-uitstoot.
dan gering, (max. lage vanwege te vloerverwarming heel Gekozen met gekozen voor zou 58 is de verschil gevolg. eventuele open dan ook radiatorverwarming Er ramen zijn reageert de radiatoren, wel doordat deze zonnestralen op situatie is. verwarmende watertemperatuur iets warm Dat als het en worden die warmtebehoefte is omdat warmtepomp de groter weer normaal. is echter °C) te uit in voor gewone klein traag
Bewonersbegeleiding
met als inzicht duurzame het Vanwege AM de De de subsidie samen in woonkamer in de vernieuwende woning. de het (Unieke de energieconsulent daarvoor bewoners Het jaren aanpak hebben interactief en en heeft van Een van de toepassingen verstrekt. wonen’ een touchscreen begeleidt van project energieneutraal SenterNovem tegenvalt. dat samenwerking kader om kader een de adviseert Woonplaats resultaten het wordt te ontwikkeld. Regeling) UKR-tender rekenmethode nauwe de met geeft worden in gevolgd bewoners. door van gebruik gebruikt energieverbruik energielasten woningen Kansen het een optimaliseren. Cauberg-Huygen Alle De SenterNovem UKR-tender nog ‘naar in interactieve heeft in aantal een
Tjonge, komt mijn voorspelling uit. Na het artikel gelezen te hebben even langs mijn collega gelopen en hem voorspeld: Dit gaat fout. Zeker met de combinatie natuurlijke ventilatie en een mega schuifpui. Waarom die balance eruit gehaald? Hadden zeker verhaal Vathorst in hun hoofd?
Natuurlijke ventilatie en lage temperatuurverwarming is niet meer van deze tijd met onze comfort wensen!
@ hr. Paul Diersen,
Ik kan het alleen maar volledig eens zijn met u waar u schrijft hoe een artikel tot stand komt. Maar ik hoop dat u het met mij eens kunt zijn dat er door de door u genoemde patijen over het algemeen erg positief wordt gesproken over de voordelen en dat eventuele nadelen niet of nauwelijks aan bod komen. Ofwel: het is allemaal mooi en prachtig.
Daarom vind ik het goed om ook eens te laten horen dat deze partijen ook de plank wel eens finaal mis slaan.
En het zou ze sieren om in dit soort artikelen iets terughoudender te zijn met opmerkingen als: energie-arm, energie-neutraal en aanverwante uitingen.
Mocht het naderhand dan gunstiger uitvallen dan vooraf gemeld kan altijd nog gezegd worden: “Dat hebben we netjes gedaan.”
De redacteur van Bouwwereld zou natuurlijk ook bij het interviewen van partijen iets kritischer vragen kunnen stellen.
Met vriendelijke groeten,
Ernst Kleeblatt.
@ Ernst Kleeblatt
Beste Ernst, even als reactie op je bewering dat dit een reclameverhaal zou zijn: Bouwwereld schrijft over de bouwtechnische aspecten van projecten a.d.h. van interviews met architecten, constructeurs en bouwbedrijven en publiceert die rond de opleveringsdatum. Voor die projecten zijn natuurlijk talloze berekeningen gemaakt, ook voor de verwachte energiebesparing. Die schrijven wij op.
Dat vooraf gemaakte berekeningen over besparingen in de praktijk wel eens afwijken, komt – door wat voor oorzaak dan ook – voor. Goed dus dat er dagbladen zijn die dat soort problematiek aan de kaak stellen als de huurders zich geconfronteerd zien met hoge kosten, maar dat is niet waar Bouwwereld zich hoofdzakelijk mee bezig houdt.
mvg Paul Diersen
Redactie Bouwwereld
@Jaap van den Bosch
Sorry Jaap, maar hier weet ik niets vanaf. Ik ben niet bij de bouw betrokken en ken dus geen details, maar signaleerde alleen het feit dat de reclame wel vaak overdreven is tov. de werkelijkheid.
@ Ernst Kleeblatt
Ik lees in het artikel dat er een warmtepompboiler is, maar men past geen vloerverwarming toe, maar radiatoren verwarming.
ik vraag me dan voor de zomer situatie af, kan er dan nog wel gebruik gemaakt worden van koeling?, vanuit de koude bel, of is dat er bij in geschoten? want het lijkt mij wel wenselijk met die op het zuiden georienteerde gevel, en die pomp is er, dan lijkt het me logisch dat ie daar ook voor kan worden ingezet.
e.e.a. voor zover je weet.
Hierbij het gehele artikel uit TC Tubantia van zaterdag 21 jan. 2012.
Duurzaam compex Kotmanpark vreet energie
zondag 22 januari 2012 | 12:50
ENSCHEDE – Het moest hét duurzame paradepaardje worden van woningcorporatie De Woonplaats. Met zonnecollectoren op het dak die garant zouden staan voor lage energienota’s. Maar het appartementencomplex Kotmanpark, op de hoek van de Schiermonnikooglaan en Wethouder Beversstraat, vreet energie. In nog geen half jaar tijd hebben de bewoners al vier keer zoveel stroom verbruikt (4.000 kWh) als vooraf was opgegeven.
Bjorn Meijer (27) schrok zich een ongeluk toen de eerste eindafrekening van Essent binnenkwam. Over een periode van 4,5 maanden werd een verbruik van circa 4.000 kWh in rekening gebracht. Genoeg voor een nabetaling van ruim 500 euro. Een doorsnee huishouden in Enschede komt uit op een gemiddeld jaarverbruik van 4.000 kWh. In Kotmanpark, zo was de prognose, werd rekening gehouden met een verbruik van circa 2.000 kWh.
De appartementen worden van energie voorzien door een zonnecollector op het dak. Die is aangesloten op een warmtepompboiler. „Omdat het complex op het zuiden is gebouwd, moeten de woningen worden verwarmd door zonlicht. ’s Avonds moet er echter gewoon worden gestookt.”
Het hoge verbruik is volgens De Woonplaats, zo meldt Meijer, te wijten aan de ‘extreme winter’. Een verklaring die wat vreemd overkomt bij het gebrek aan vorst.
De klacht van Meijer staat niet op zich. Ook bij de overige bewoners loopt de meter als een razende. „Zelfs in de leegstaande woningen (14 van de 54 woningen zijn verhuurd) is het verbruik hoog. We hebben hier acht mensen over de vloer gehad om de zaak te onderzoeken. Tot op heden hebben we daar niets van gehoord. Er zou ook een energiecoach komen, die ons zou adviseren. Nou, die is pas vorige maand aangesteld.”
Om niet voor verrassingen te komen staan, had Meijer zijn maandelijkse voorschotbedrag al opgehoogd van 46 euro (het advies van Essent) naar 95 euro. Als er niets verandert komt hij op een jaarverbruik van 8.500 kWh.
Het probleem Kotmanpark is ook opgepikt door Burgerbelangen Enschede. Raadslid Ben Sanders vraagt zich in de BBE-nieuwsbrief af hoe het kan dat de bewoners van dit complex evenveel energie verbruiken als een ‘redelijke hennepplantage’. En wie er mag opdraaien voor de kosten. Ondertussen hebben de bewoners van Kotmanpark hun krachten gebundeld in een commissie met de toepasselijke naam ‘Met 100 procent energie’.
Reactie Woonplaats
„Als het verbruik in Kotmanpark echt te hoog is en de oorzaak ligt bij ons, dan zullen de huurders daar niet de dupe van worden.” Die verzekering geeft Joyce Dakhorst, woordvoerder van De Woonplaats. Zij erkent dat de corporatie in dit ‘nieuwe complex met een nieuwe installatie tegen een aantal onverwachte zaken’ is aangelopen. „Alle bewoners krijgen bezoek van de installateur. Desnoods worden de ketels opnieuw ingeregeld. Vanaf nu gaat de energiecoach ook iedereen bezoeken.” De Woonplaats zal ook zelf het energieverbruik in de gaten houden, zegt Dakhorst.
Verbaasd is Dakhorst over de snelle afrekening van Essent en de lage voorschotten. Ze vermoedt verder dat de term ‘energiezuinig’ te hoge verwachtingen heeft geschapen.
Kan dat principe van overstek niet zo goed volgen.
Er wordt gesproken over een klein overstek om de zon somers buiten te houden, de foto bekijkend kun je dit niet echt een klein overstek noemen, en dat kan ook niet anders, want in de helft van de gevallen moet dit overstek niet alleen dienst doen voor de glaspui er direct onder, maar ook voor de daaronder gelegen glaspui van 1 bouwlaag lager, en dan vraag ik me nog af of dat wel werkt zoals je zou willen, want als de zon weer iets begint de zakken in de zomer en je hem nog buiten wilt houden, zal die bij de 2e eronder gelegen glaspui al naar binnen gaan schijnen.
Ook over het daglicht opbrengst met name nu voor die glaspuien direct onder het overstek of dat nog noemenswaardig wat is, volgens die nen norm heb ik mijn vraag tekens.
Het ontwerp plaatje ziet er op zich best wel aardig uit, maar of het allemaal zo werkt met dat warmte koude verhaal met overstek als die beschrijving aan geeft, daar heb ik toch nog wel veel fantasie voor nodig
De plaats van het flat is niet zoals het kaartje doet vermoeden in het centrum van Enschede maar ca. 2 km zuidelijker, op de hoek tussen de Zuiderval en de weth. Beversstraat.
Er is toch een wezenlijk verschil tussen een reclame verhaal zoals dit en de werkelijkheid.
Vandaag stond in Dagblad Tubantia een artikel over deze flat onder de kop: “Duurzaam complex vreet stroom”. De verwachting is zelfs dat het stroomverbruik ongeveer 2x zo hoog zal zijn op jaarbasis als van een vergelijkbare woning.
Rara hoe kan dat?
Op dit moment staat het artikel in kwestie nog niet op de site van de krant maar binnen enkele dagen zal dat het geval zijn.
http://www.tctubantia.nl/regio/enschede-haaksbergen/